Open Spending:
op zoek naar slimme toepassingen voor het huishoudboekje van de overheid

Budgetten, jaarverslagen en, bovenal, heel veel Excelsheets. Gemeenten en andere overheden zitten bovenop een berg met data, die in veel gevallen nog niet goed toegankelijk zijn voor de buitenwereld. Het initiatief Open Spending moet de huishoudboekjes van overheden inzichtelijk maken. Transparantie is voor de overheid al een doel op zich, maar het wordt pas echt interessant wanneer slimme individuen en organisaties iets met de data gaan doen.

Het Rijk en de meeste gemeenten, waterschappen en andere overheden vinden transparantie belangrijk, maar iedere organisatie gaf daaraan tot nu toe zijn eigen invulling. Voor burgers, journalisten en bestuurders was het daardoor moeilijk om overheden te vergelijken en cijfers in context te plaatsen. Overheden sturen elk kwartaal een groot Excelbestand met financiële data naar het Centraal Bureau voor de Statistiek (CBS). Daarnaast leveren ze elk jaar hun begroting en jaarrealisatie aan bij het statistiekbureau. Het CBS vat deze zogenoemde Informatie voor Derden, afgekort Iv3, samen in zijn statistische publicaties. “Wij dachten: daar moeten we meer mee kunnen doen”, zegt programmamanager Tom Kunzler van Open State Foundation, de organisatie achter het initiatief Open Spending.

Tom Kunzler
Tom Kunzler Open State

“Iedereen kan dan de overheid controleren, fouten ontdekken en verbeteringen aandragen. Maar ook als de data niet gebruikt worden, heeft openbaarmaking een positief effect.”

Wat is Open Spending?

Open Spending is een initiatief van Open State Foundation; een non-profitorganisatie die werkt aan digitale transparantie door publieke informatie als open data beschikbaar te krijgen en deze toegankelijk te maken voor gebruikers. In 2013 startte de organisatie een proef met het Amsterdamse stadsdeel Centrum. Het was de eerste lokale overheid die haar financiële gegevens als open data beschikbaar stelde. Een jaar later lukte het om de Iv3-gegevens van ruim tweehonderd overheden te publiceren. Door de positieve resultaten van deze proeven, maakt het CBS sinds 2015 alle financiële data van Nederlandse regionale en lokale overheden actief openbaar als open data.

Logo Open State

Voordelen van ontsluiting

Ontsluiting van de inkomsten en uitgaven van overheden heeft volgens Kunzler twee grote voordelen. “Iedereen kan dan de overheid controleren, fouten ontdekken en verbeteringen aandragen. Maar ook als de data niet gebruikt worden, heeft openbaarmaking een positief effect. Overheden gaan kritischer naar hun eigen huishoudboekje kijken omdat ze weten dat het openbaar wordt gemaakt. Dat is de hygiënewerking van Open Spending.”

video
datajournalistiek

“Hoe meer openheid, hoe beter”

Een voor de hand liggende groep gebruikers van het open overheidskasboek is de journalistiek; van oudsher gezien als een van de pijlers van de democratie. Vraag een journalist naar zijn drijfveren en in veel gevallen luidt het antwoord ‘controle van de macht’. Journalisten met een neus voor getallen kunnen profiteren van de transparantie die Open Spending biedt.

Jasper Bunskoek is datajournalist bij RTL Nieuws. “Open Spending is een heel fijne toepassing om gemeenten snel met elkaar te kunnen vergelijken”, zegt hij. Er zijn voor Bunskoek grofweg twee manieren om de financiële data van gemeenten te gebruiken. Het meest zichtbaar voor de doelgroep van RTL Nieuws zijn de nieuwsartikelen waarbij data-analyse tot nieuwswaardige conclusies leidt. Een voorbeeld is een artikel over bezuinigingen op bibliotheken in Nederland. In vijf jaar tijd sloten driehonderd bibliotheken hu deuren. Uit open data kon Bunskoek opmaken dat gemeenten daarmee 38 miljoen euro wisten te besparen.

RTL Nieuws
Jasper Bunskoek
Jasper Bunskoek RTL Nieuws

“Vijf jaar geleden hebben we een verhaal gemaakt over bezuinigingen op kunst en cultuur. Toen moesten we nog alle 388 gemeenten aanschrijven en hun jaarverslagen doorakkeren.”

Landkaart

De juiste vragen

Bunskoek gebruikt Open Spending ook om achtergrondinformatie te verzamelen en om de juiste vragen te kunnen stellen. “Vijf jaar geleden hebben we een verhaal gemaakt over bezuinigingen op kunst en cultuur. Toen moesten we nog alle 388 gemeenten aanschrijven en hun jaarverslagen doorakkeren. Nu kan ik gewoon de lijstjes van Open Spending vergelijken om te zien of er aanleiding is om ergens aan te kloppen.”

Om vaker nieuws te kunnen destilleren uit de gemeentedata, moet er nog wel wat gebeuren, constateert Bunskoek. De kwaliteit van de data moet omhoog. “Verschillende gemeenten hanteren verschillende posten om bepaalde cijfers onder te hangen. Dat geeft in bepaalde gevallen een vertekend beeld.” Qua openheid zouden verschillende overheidsorganisaties ook nog wel wat van elkaar kunnen leren. “Sommige overheden zijn heel erg open, maar anderen zijn meer terughoudend. Ik ben journalist en ook op zoek naar data die misschien een minder florrissant beeld geven. In de praktijk is soms een verzoek op basis van de wet openbaarheid van bestuur nodig om die cijfers boven water te krijgen. Andere data worden ergens in een hoekje achteraf beschikbaar gesteld, waar ze bijna onvindbaar zijn.”

gemeenteutrecht

‘Transparantie is maatschappelijke verantwoordelijkheid’

Frans Halsema
Frank Halsema Gemeente utrecht

Een van de eerste gemeenten die met Open Spending aan de slag is gegaan is Utrecht. Frank Halsema is als CFO en concerncontroller verantwoordelijk voor de financiële datahuishouding bij de gemeente. “Onze visie is heel eenvoudig”, zegt hij. “Als overheid beschikken we over veel data. Die willen we beschikbaar maken voor gebruikers. Als gemeente hebben we een maatschappelijke rol. Dat houdt ook in dat we informatie delen met partijen die daar iets mee kunnen doen.”

Koudwatervrees

Waar dat precies dienstbaar voor is, is ook voor de gemeente zelf nog grotendeels een vraagteken, stelt Halsema. “Het is niet gemakkelijk op die vraag een antwoord te geven. Maar dat hoeft ook niet. Want het is niet aan ons om te bepalen wie wat kan met onze financiële data. Laat de omgeving dat maar doen. Er zijn allerlei mensen en organisaties die interessante, innovatieve ideeën hebben.” Koudwatervrees is er bij de gemeente Utrecht niet om mee te werken aan verdere ontsluiting van data. Wel is privacy een belangrijk punt van aandacht, benadrukt Halsema. “Het is een onderwerp dat volop in de aandacht staat. Ik zie dat zorgen over de privacy voor overheden een reden kunnen zijn om terughoudend om te gaan met het delen van gegevens. Onterecht, want je kunt heel goed borgen dat de data op een niveau ontsloten worden waarbij herleidbaarheid naar personen niet mogelijk is.”

Secured
transparantie

Over Open Verantwoording

Euros

Mensen willen weten waaraan belastinggeld wordt uitgegeven, Tegelijkertijd voelen overheden een verantwoordelijkheid om transparant te zijn. Open Spending is een goed voorbeeld van Open Verantwoording: het actief openbaar maken van inkomsten en uitgaven door overheden. De meest basale vorm van Open Verantwoording is het openbaar maken van declaraties. Veel overheden doen dat nu standaard. Initiatieven die beginnen als Open Verantwoording groeien vaak uit tot een mengvorm van verschillende vormen van openheid. Zo leidt de focus op verantwoording aan het begin, tot concrete verbeteringen.

stappenplan

Stappenplan Open Verantwoording

In 2014 lanceerde de gemeente Hengelo ‘Wat doet Hengelo?’. Een applicatie waarmee inwoners plannen voor 2015 kunnen bekijken, inclusief het bijbehorende kostenplaatje. Hierdoor wordt het mogelijk om met inwoners in gesprek te gaan over de manier waarop geld besteed wordt.

De ervaringen die de gemeente Hengelo heeft opgedaan met deze aanpak, hebben geleid tot een stappenplan voor Open Verantwoording:

  • Erken de behoefte aan informatie
  • Stel vast wat het doel is, en welke informatie daarbij hoort
  • Zorg voor commitment binnen de eigen organisatie
  • Bepaal het format en houd daaraan vast
  • Verzamel de juiste informatie
  • Publiceer de informatie en communiceer erover
  • Bepaal het vervolg

Meer weten?

Lees het uitgebreide stappenplan op de website van Open Overheid

Goede voorbeelden

Behalve Open Spending zijn er meer goede voorbeelden van Open Verantwoording.
Kijk bijvoorbeeld naar:
• Wat doet Hengelo?
• Horeca inspectiekaart

Meer weten over Open Verantwoording? Kijk op de website van Open Overheid

detaildata

Stap voor stap meer context en details

In 2015 en 2016 deed Utrecht een proef met het zogenoemde buurtbudget. Bewoners van de wijken Lombok en Lunetten moesten via dit budget op wijkniveau inzicht krijgen in de uitgaven van de gemeente. Ook zouden de inwoners op die manier invloed kunnen uitoefenen op de besteding van gemeentegeld in de eigen omgeving. Een mooi idee, maar in de praktijk bleek het niet gemakkelijk uit de gemeentelijke begroting de uitgaven in de wijken af te leiden. Veel gegevens zijn in Utrecht alleen op stadsniveau beschikbaar. Om het plan van de buurtbudgetten uitvoerbaar en breder toepasbaar te maken, zijn fijnmaziger data nodig. Uit onderzoek van Open State bleek dat ook ambtenaren, journalisten en raadsleden behoefte hadden aan meer context bij data om de cijfers verder te kunnen afpellen.

Kerk
Tom Kunzler
Tom Kunzler Open State

“Cijfers gaan leven wanneer je ze kunt uitsplitsen op een kaart van de stad.”

deloitte

“Van transparantie naar samenwerking”

Dat de cijfers van Open Spending ook op bovenlokaal niveau tot leven kunnen komen, bleek tijdens Accountability Hack 2017, die op 9 juni werd gehouden in het gebouw van de Tweede Kamer in Den Haag. Tijdens deze hackathon, een initiatief van de Algemene Rekenkamer, Open State Foundation, de Tweede Kamer, het CBS en verschillende ministeries, hadden dertig verschillende teams acht uur de tijd om een nieuwe applicatie te ontwikkelen op basis van open data.

Winnaar van de wedstrijd was het team Delight, afgevaardigd door adviesbureau Deloitte, met zijn applicatie ‘De gemeente deler’. Deze app maakt het mogelijk om uitgaven en prestaties van gemeenten met elkaar te vergelijken rond de thema’s zorg, onderwijs en veiligheid.

Mark Boersma
Mark Boersma Deloitte

“De open data bieden gemeenten de kans om zichzelf te benchmarken ten opzichte van elkaar. Met als uiteindelijke doel de effectiviteit van hun uitgaven te verhogen.”

Phone

Inzichten destilleren

De app vergelijkt voor elk thema een groot aantal variabelen. Teamlid en manager advanced analytics bij Deloitte, Mark Boersma: “Voor bijvoorbeeld de zorg zijn dat factoren als het totale aantal inwoners, het aantal inwoners ouder dan 65, de bevolkingsdichtheid, de geleverde zorgkwaliteit en het gemiddelde inkomen. Een complex geheel dat bepaalt wat de kwaliteit van de zorg is en hoeveel een gemeente eraan uitgeeft. Door al die data te analyseren en af te zetten tegen vergelijkbare gemeenten, kun je tot een besparingspotentieel komen. De open data bieden gemeenten de kans om zichzelf te benchmarken ten opzichte van elkaar. Met als uiteindelijke doel de effectiviteit van hun uitgaven te verhogen.”

De app is een voorbeeld van wat er mogelijk is met de openbare kasboeken uit de database Open Spending, stelt Boersma: “Open data kunnen een middel zijn voor transparantie, maar je kunt data ook gebruiken om inzichten uit te destilleren. Dat tweede gaat veel verder dan het eerste. We vonden het vanuit Deloitte belangrijk om mee te doen aan de Accountability Hack, omdat er zoveel meer mogelijk is met data-analyse dan tot nu toe gebeurt. Dit is een kans is om dit ook daadwerkelijk te laten zien.”

Het beschikbaar stellen van datasets is daarom pas de eerste stap, meent Boersma. “Dat gebeurt al op allerlei plaatsen, en veel organisaties zijn bezig om data ook te visualiseren. Maar de volgende stap is meer koppelingen tot stand te brengen en platforms te ontwikkelen waar samengewerkt kan worden om meer te doen met data.”

video
kunstmatigeintelligentie

De toekomst:
koppeling van financiën en besluitvorming

Ook Kunzler verwacht veel van de koppeling tussen verschillende soorten data. Zo heeft Open State Foundation de ambitie om data van het ministerie van Financiën te koppelen aan open data van de Tweede Kamer. Het doel is om kruisverbanden te leggen tussen informatie uit het parlement en de begrotingen van de Rijksoverheid. “In de Tweede Kamer worden met besluiten en moties de kaders voor het beleid vastgesteld. Maar hoe die uitwerken in de overheidsfinanciën is heel complex”, zegt Kunzler. Open State wil daarom proberen deze koppeling te beproeven met ‘machine learning’, een vorm van kunstmatige intelligentie waarbij computers op zoek gaan naar patronen en verbanden in grote datasets. “Het is een nieuwe vorm van transparantie”, zegt Kunzler. “We willen graag onderzoeken wat er mogelijk is.”

Over open overheid

Over Open Overheid Open Verantwoording is een van de vier pijlers van Open Overheid. De andere drie pijlers zijn: open data, open spending en open aanpak. Een open overheid betekent een overheid die toegankelijk is en haar informatie transparant en vindbaar maakt. Onder invloed van informatie- en communicatietechnologie, onderwijs en media, internationalisering en individualisering veranderen de verwachtingen die burgers van hun overheid hebben. De Nederlandse overheid onderneemt daarom stappen om de relaties tussen overheid en burgers meer open te maken. Dat is niet altijd makkelijk. Het Leer- en Expertisepunt Open Overheid brengt goede voorbeelden, instrumenten en casussen bij elkaar en organiseert het delen van kennis en ervaring.