Open aanpak: Right to Challenge

Rotterdamse Afrikaanderwijk neemt via Right to Challenge schoonmaak markt over van gemeente

Het is lunchtijd voor Haniël van Driel. De hele ochtend heeft hij op de Rotterdamse Afrikaandermarkt afval geruimd. Dat doet hij sinds maart van dit jaar voor de Afrikaanderwijk Coöperatie. Zij kregen daarbij enige hulp van ‘Right to challenge’; een initiatief dat bewoners stimuleert de overheid uit te dagen om werk over te nemen. In de Afrikaanderwijk hebben bewoners met behulp van de wijkcoöperatie het schoonmaken van de markt deels overgenomen van de gemeente. Van Driel is daar blij mee: “Het is zwaar werk, maar ik vind het fijn dat ik nu werk heb."

Annet van Otterloo maakt deel uit van de Afrikaanderwijk Coöperatie en is een van de initiatiefnemers. Elke woensdag en zaterdag kijken de medewerkers van de coöperatie vanuit het wijkgebouw aan de Pretorialaan uit over de markt. “Sinds 2008 zijn we hier bezig in de wijk”, vertelt Van Otterloo. “Er is veel werkloosheid, veel mensen hebben wel een sterk sociaal netwerk, maar geen netwerk om hen aan een baan te helpen. We zochten naar manieren om de wijk van binnenuit te ontwikkelen. Hoe kun je ervoor zorgen dat mensen geld verdienen met iets wat ze goed kunnen? Het levert geld op, geeft ze zelfbewustzijn, houdt ze van de straat. Zo wilden we de wijk van binnenuit sterker maken. Er zit veel potentie in de wijk, met de coöperatie willen we die inzetten."

Annet van Otterloo
Annet van Otterloo initiatiefnemer namens wijkcoöperatie
Van Otterloo: “Je kunt die grote berg afval zien als een probleem. Of als een berg grondstoffen en werk!"

Probleem of potentieel

De grote markt, die op woensdag en zaterdag neerstrijkt in de Afrikaanderwijk, werd tot het voorjaar van 2017 alleen schoongemaakt door de gemeente. “Dat gebeurde aan het eind van de dag, waardoor alle rotzooi door de hele wijk verspreid lag”, zegt Otterloo. “Ook deden de schoonmakers niet aan afvalscheiding. Je kunt die grote berg afval zien als een probleem. Of als een berg grondstoffen en werk! Wij ontwikkelden een manier waarop we mensen aan het werk zouden zetten, duurzaam afval zouden scheiden, de gemeente een deel van het werk uit handen zouden nemen én de markt schoner zouden houden.” Uiteindelijk paste dit initiatief mooi binnen Right To Challenge, dat binnen de stad zijn opmars maakte.

Schoonmaakbedrijf

De wijkcoöperatie begon met culturele productie, ambacht en vakmanschap. Maar het uitgangspunt was om ook breder te kijken naar alle geldstromen in de wijk. “Er gaat veel geld om in de wijk. Dat wilden we meer hier binnen houden”, legt Van Otterloo uit. “Woningcorporatie Vestia bijvoorbeeld liet de portieken schoonmaken door bedrijven van buiten. Terwijl hier genoeg mensen wonen die dat ook kunnen en graag willen werken. In 2014 hebben we een schoonmaakbedrijf opgericht. Sindsdien maken onze mensen de portieken schoon."

uitleg

Wat is Right to challenge?

Right to Challenge (RtC) geeft bewoners en ondernemers de mogelijkheid om lokale voorzieningen en taken van de gemeente over te nemen, wanneer zij denken dat het beter of anders kan. De oorsprong hiervan ligt in Engeland. Gemeenten die meedoen geven inwoners de kans om hen uit te dagen. Initiatiefnemers kunnen dat op twee manieren doen:
- Ze nemen een dienst of taak over en gaan die zelf uitvoeren. Zij kunnen het namelijk beter, anders of (niet noodzakelijk) goedkoper dan de gemeente, met meer draagvlak in de buurt.
- Of: ze willen dat een dienst of taak anders en slimmer wordt uitgevoerd door de gemeente. De bewoners hoeven niet persé alles zelf te doen. RtC geeft bewoners de gelegenheid om bij de gemeente aan tafel te komen.

Meer voorbeelden van Right to challenge

De Schepenstraat in Rotterdam: Deze straat is verzakt en moet worden opgehoogd, waardoor veel bomen worden gekapt. Een presentatie van de gemeente over de nieuwe inrichting veroorzaakt onrust bij buurtbewoners. De straat daagt de gemeente uit om samen met bewoners een inrichtingsplan te maken.

Zwembadbeheer in Alphen aan den Rijn: In Alphen aan den Rijn hebben gebruikers het beheer van zwembaden overgenomen. Het gevolg: meer en nieuwe activiteiten in het zwembad én een goede samenwerking tussen professionals en vrijwilligers. Ons plan

video
Ines Balkema
Ines Balkema Procesmanager Right to Challenge
"Right to challenge is een mooie kans voor bewoners en bewonersgroepen om invloed te krijgen op hun eigen buurt."

RtC in Rotterdam

Ines Balkema is adviseur Inspraak en participatie en procesmanager van Right to Challenge bij de gemeente Rotterdam. Ze is verantwoordelijk voor de opzet, de doorontwikkeling en uitvoering. Dit doet ze samen met bewoners en ambtenaren. Daarnaast begeleidt ze samen met collega’s het interne proces. Er spelen nu zes challenges in de stad, daarvan komen drie challenges vanuit een traject in het kader van de Wmo. “En we verwachten er binnenkort nog twee. Right to challenge is een mooie kans voor bewoners en bewonersgroepen om invloed te krijgen op hun eigen buurt.” Dat is niet altijd makkelijk volgens Balkema: “Right to Challenge vraagt een hele omslag binnen de gemeente. We zijn niet zo goed in loslaten en in het begin voelden collega’s zich overvallen door de challenges die binnenkwamen. Het is ook niet niks als jouw werk gechallenged wordt. Maar gaandeweg hebben we geleerd om collega’s al te betrekken voordat een challengevoorstel wordt ingediend. Bewoners doen het niet zonder de gemeente, de kracht zit in het bundelen van de kennis en vaardigheden van bewoners en ambtenaren. Ze moeten samen de uitdaging aangaan, dan ontstaat vertrouwen aan beide kanten en komen we tot het beste resultaat."

Wijkmanager in actie

In Rotterdam belandde het initiatief van de wijkcoöperatie op het bureau van Taco Pennings, gebiedsmanager in Feijenoord, waar de Afrikaanderwijk samen met zeven andere wijken in Rotterdam-Zuid onderdeel van is. Pennings was direct enthousiast over het plan. “Zo’n idee is een mooie aanleiding voor de gemeentelijke overheid om te oefenen met anders denken”, vindt hij. “Alleen daarom al is het waardevol. Het klassieke model van de overheid is dat zij zegt: ‘wij weten wat goed voor u is’. Dat is heel paternalistisch, maar gelukkig komt daar verandering in. Iedereen is zich er steeds meer van bewust dat de inwoners van een wijk zelf veel beter weten wat goed voor hen is.” Pennings vindt het ‘een van de leukere projecten, heel vernieuwend en innovatief’. “Het raakt aan veel verschillende doelstellingen, bijvoorbeeld op sociaaleconomisch gebied, doordat het banen creëert. Op het gebied van duurzaamheid, doordat het afval wordt hergebruikt. Maar ook op minder meetbare terreinen als leefbaarheid, beter contact met de winkeliers en de sociale verbinding tussen buurtbewoners.” En natuurlijk een schonere wijk.

Taco Pennings
taco pennings gebiedsmanager in Feijenoord
"Iedereen is zich ervan bewust dat inwoners van een wijk veel beter dan de overheid weten wat goed voor hen is."

Financiering vanuit RtC

Naar eigen zeggen is Pennings van het ‘matchen en makelen’. “Ik leg de juiste lijntjes tussen ideeën en mogelijkheden voor de uitvoering. Een van die lijntjes bleek Right to Challenge.” Right to Challenge kende hij tot dan toe alleen van ‘horen zeggen’, maar het leek hem een goede mogelijkheid om te benutten. Dat ging niet altijd makkelijk. Het idee van het schoonmaken van de Afrikaanderwijk is een zeer complex project, zo legt Pennings uit. “Doordat de resultaten binnen meerdere terreinen vallen, is het lastiger om het project te financieren vanuit één cluster.”

Balkema legt uit hoe dat zit: “Bijna alle challenges gaan over meerdere clusters en worden betaald vanuit diverse potjes. Bij Right to Challenge wordt gebruikgemaakt van het geld dat de gemeente voor de gechallengede taak op haar begroting heeft staan. Voor de gemeente is het vaak ingewikkeld om het juiste budget op wijkniveau te berekenen.” Pennings is het plan groter aan het maken, zodat hij voor de financiering niet alleen afhankelijk is van RtC.

Samenwerking

Samen met Van Otterloo en de initiatiefnemers van de Kansenkaart Maakindustrie zette Pennings een projectstructuur neer. In het eigenarenoverleg zijn behalve de coöperatie en de gebiedsorganisatie ook ambtenaren betrokken van de clusters Stadsontwikkeling (waar de Kansenkaart onder valt), Stadsbeheer én Werk en Inkomen, omdat het project raakvlakken had met alle clusters. “Het is een heel trouw, energiek clubje. Er is veel commitment bij alle betrokkenen, iedereen ziet kansen en draagt dat ook uit. Dat is heel belangrijk; je moet voorbij de doelstellingen van je eigen cluster durven kijken en een integrale aanpak kiezen."

Annet van Otterloo
Annet van Otterloo initiatiefnemer namens wijkcoöperatie
"Wat mij betreft is het meer het Right to Cooperate dan het Right to Challenge."

Right to Cooperate

Het samenwerken was niet altijd makkelijk, stelt initiatiefnemer Van Otterloo. “Wij zijn natuurlijk een veel kleinere, nieuwere partij dan de gemeente. Dat geeft soms een ongelijkwaardig, kwetsbaar gevoel. Maar gelukkig zaten we alleen maar aan tafel met mensen die welwillend zijn en die onze positie goed begrepen. Het proces is al ingewikkeld genoeg, dan moet je wel mensen hebben die erin geloven.” Van Otterloo kreeg door het proces zelf ook meer begrip voor de gemeente. “Het is makkelijk om vanaf de kant te roepen dat iets niet deugt. Nu zagen we hoe lastig het vaak is.”

Het project was geen standaard challenge, in die zin dat de wijk beweerde dat zij het beter of goedkoper kan dan de overheid. “Nee, dat vind ik te competitief, wij doen het ánders”, zegt Van Otterloo. “En wij nemen het werk niet over zonder hulp van de overheid. We hadden ze hard nodig. Wat mij betreft is het dan ook meer het Right to Cooperate dan het Right to Challenge.”

Pennings voegt toe: “Het is voor de overheid echt wel even wennen om samen te werken met marktpartijen. Hoe open ben je, bijvoorbeeld over geldstromen? En wij, hier dus stadsbeheer, zijn toch specialist in het schoonmaken van de buitenruimte van de stad? Het is een enorme zoektocht: wat is de rol van de overheid en wat is de rol van de partij zelf? Het is fantastisch dat Right to Challenge ons de mogelijkheid biedt om dat uit te zoeken.”

Over Open aanpak

Right to challenge is een goed voorbeeld van Open Aanpak: Met een Open Aanpak kun je als overheid een goed resultaat voor alle partijen bereiken. Als je vóór de besluitvorming goed luistert naar mensen en hen begrijpelijk informeert, kun je rekenen op meer begrip. Ook kom je samen tot nieuwe ideeën. Een Open Aanpak leidt tot beter onderbouwd en genuanceerder beleid en slimme oplossingen. Uiteindelijk sluit het beleid beter aan op de wensen van de samenleving.

Meer goede voorbeelden

Behalve Right to Challenge zijn er meer goede voorbeelden van Open Aanpak, zoals:

• Internetconsultatie van de rijksoverheid. Dit geeft iedereen de kans om te reageren op wetsvoorstellen. Resultaat: verschillende invalshoeken en ideeën kunnen bijdragen aan kwaliteit en draagvlak van wetsvoorstellen. www.internetconsultatie.nl

• MijnWOZ – gemeente Tilburg. De gemeente Tilburg geeft via MijnWOZ inzicht in de opbouw van de WOZ-waarde van huizen. Inwoners kunnen hier hun gegevens controleren, huizen vergelijken en wijzigingen doorgeven. Resultaat: betrokken inwoners en een efficiënt proces bij de gemeente. Met veel minder bezwaarschriften. www.woz.tilburg.nl

Meer over Open Aanpak

Meer informatie op de website van Open Overheid
www.open-overheid.nl/open-aanpak
Bekijk ook de toolkit voor praktische tips
www.open-overheid.nl/open-aanpak/toolkit-open-aanpak

video

Resultaat: iedereen blij

De samenwerking tussen de Afrikaanderwijk Coöperatie en de gemeente is succesvol: sinds maart 2017 zijn de eerste vijf wijkbewoners aan het werk. Haalde de gemeente het afval pas aan het eind van de dag op, deze mensen beginnen al om negen uur ’s ochtends. Daardoor belandt het afval niet in de hele wijk én houden bezoekers de markt zelf ook eerder schoon. Omdat de schoonmakers de hele dag op de markt aanwezig zijn, hebben ze ook een gastheerfunctie. Daarnaast zamelen de medewerkers het afval gescheiden in, wat niet alleen duurzamer is, maar ook geld oplevert."

Van Driel: “Ik houd van het contact met de mensen op de markt en met mijn collega’s."

Van Otterloo is trots dat ze ‘niet hebben opgegeven’. “Het gaat goed, hoewel we nog geen harde cijfers hebben. Het project moet zich nog bewijzen. Het komende halfjaar wordt heel spannend.” Het liefst zou Van Otterloo nog meer taken overnemen van de gemeente, zoals het ophalen van het afval of het overnemen van het afvalcontract. “We hebben nog genoeg plannen voor de toekomst. Ook zijn we druk bezig met het ontwikkelen van nieuwe producten uit restmaterialen en misschien wel een lokaal afvalinzamelingsstation."

Haniël van Driel vertelt over zijn werk, terwijl hij intussen geniet van zijn lunch in de kantine van de wijkcoöperatie. “Ik ben blij met mijn werk voor de Afrikaandermarkt. Het is zwaar werk, want we zijn maar met vier man en er is veel afval. Maar ik vind het fijn om te doen. Het betekent dat ik uit de sociale dienst kan. Daar ben ik blij mee. En ik houd van het contact met de mensen op de markt en met mijn collega’s."

Waarde inzichtelijk maken

Ook Pennings kijkt tevreden terug. “Het is nu al een succes, want er zijn extra betaalde banen gecreëerd voor mensen uit de wijk in de wijk. Dat is echt heel tof. Het economische effect van de markt wordt daarmee voor de wijk groter. En er is nog veel potentie. We kunnen nog veel meer doen. We onderzoeken bijvoorbeeld hoe we het opgehaalde afval lokaal kunnen hergebruiken. Zo hebben we al jam laten maken van fruit dat over was. De pilot binnen RtC loopt over een half jaar af, dan blijft de uitdaging om continuïteit te garanderen. Het moet op den duur echt winstgevend worden, dus we hebben een goede businesscase nodig. Maar zo’n project is nu eenmaal niet altijd gelijk financieel winstgevend. RtC geeft ons de mogelijkheid om daaraan te werken."

Niet elk resultaat is goed in geld uit te drukken, vindt ook Van Otterloo. “Wij challengen de overheid niet omdat we denken dat het goedkoper kan. We doen het anders! De winst zit in veel zaken, maar dat is niet altijd in geld uit te drukken. Nu moeten we proberen die waarde inzichtelijk te maken."